Gedragscode Wet DBA
Op de werkvloer gaat het mis, niet in het contract
De meeste risico's op schijnzelfstandigheid ontstaan niet uit kwade wil, maar uit gewoontes die met vast personeel volstrekt normaal zijn. Iemand in het rooster zetten. Uitnodigen voor het werkoverleg. Vragen hoe het gaat in een functioneringsgesprek.
Hieronder staan 40 situaties, elk met een etiket. De indeling volgt de gezichtspunten die de Hoge Raad noemde in het Deliveroo-arrest van 24 maart 2023.
Past bij het inhuren van een zelfstandige. Hier zit geen risico.
Kan twee kanten op. Op zichzelf niet fataal, maar het telt mee — en samen met andere signalen kantelt het.
Wijst op een gezagsverhouding. Dit zijn de punten waar een controle op aanslaat.
Aansturing en instructies
In de zorg moet je aanwijzingen kunnen geven — een cliënt heeft een zorgplan en dat volg je. Het verschil zit tussen aanwijzingen over het resultaat en aanwijzingen over de persoon.
Het zorgplan van een cliënt doorgeven en verwachten dat het wordt gevolgd.
Dat volgt uit de Wkkgz en uit de zorgvraag zelf, niet uit een gezagsverhouding. Ook een zelfstandige is aan de professionele standaard gebonden.
Afspreken welk resultaat de dienst moet opleveren en welke handelingen daarbij horen.
Een opdrachtgever mag omschrijven wát er moet gebeuren. Dat is de opdracht.
Een vaste werkwijze voorschrijven waar professioneel gezien ruimte is.
Protocollen rond veiligheid en medicatie zijn verdedigbaar. Voorschrijven in welke volgorde iemand zijn ronde loopt, is dat niet.
In plaats daarvan
Leg vast wat er moet gebeuren en waarom, niet in welke volgorde of op welke manier.
Een zelfstandige beoordelen op houding, inzet of ontwikkeling.
Een functioneringsgesprek veronderstelt dat u iets over de persoon te zeggen heeft. Dat is werkgeversgedrag.
In plaats daarvan
Beoordeel of het afgesproken werk is geleverd. Klopt het niet, dan is dat een kwestie van nakoming — geen gesprek over functioneren.
Een zelfstandige onder een leidinggevende plaatsen in het organogram.
Dan is de gezagsverhouding niet feitelijk maar schriftelijk vastgelegd.
In plaats daarvan
Benoem een contactpersoon voor de opdracht, geen leidinggevende.
Werktijden en rooster
Een dienst heeft een begin- en eindtijd; daar is niets mis mee. Het gaat om de vraag wie bepaalt of iemand die dienst doet.
Een dienst uitzetten met een vaste begin- en eindtijd.
De zorg is nu eenmaal aan tijden gebonden. De professional kiest zelf of hij die dienst aanneemt.
Een dienst aanbieden aan iemand die eerder voor u werkte.
Tevredenheid is geen gezag. Zolang hij vrij is te weigeren, is er niets aan de hand.
Iemand structureel voor dezelfde dagen inplannen, week na week.
Als de zzp'er in de praktijk hetzelfde rooster draait als het vaste personeel, valt het onderscheid weg — ook als er formeel per dienst wordt geaccepteerd.
In plaats daarvan
Zet de diensten los uit en laat hem per keer kiezen. Ziet u hetzelfde patroon maanden terugkomen, vraag dan of een dienstverband niet eerlijker is.
Iemand in het roostersysteem zetten en achteraf laten weten wanneer hij werkt.
Eenzijdig indelen is de kern van werkgeversgezag.
In plaats daarvan
Bied de dienst aan en wacht op acceptatie. Ook bij spoed.
Verlof of vakantie laten aanvragen.
Wie toestemming moet vragen om niet te werken, is beschikbaar gesteld. Een zelfstandige neemt gewoon geen opdracht aan.
In plaats daarvan
Vraag tijdig welke periodes hij beschikbaar is, en plan daaromheen.
Overwerk opdragen of een dienst eenzijdig verlengen.
Buiten de overeengekomen opdracht treden kan alleen met instemming.
In plaats daarvan
Vraag of hij langer wil blijven, en spreek daar een tarief voor af.
Inbedding in de organisatie
Dit is het punt waarop het in de zorg het vaakst misgaat, en zelden met opzet. Iemand hoort erbij, dus je behandelt hem alsof hij erbij hoort.
Toegang geven tot het dossiersysteem voor de duur van de dienst.
Zonder dossier kan het werk niet worden gedaan. Dat is een middel, geen inbedding.
Deelnemen aan de overdracht aan het begin en eind van de dienst.
De overdracht hoort bij het werk zelf en is nodig voor de continuïteit van zorg. Zonder overdracht kan niemand veilig beginnen.
Een eigen e-mailadres van de instelling geven.
Handig, maar het maakt iemand naar buiten toe onderdeel van de organisatie. Bij een controle is dat een zichtbaar signaal.
In plaats daarvan
Communiceer via het platform of via zijn eigen zakelijke adres. Moet het toch, gebruik dan een adres dat als extern herkenbaar is.
Uitnodigen voor teamuitjes, kerstpakketten en personeelsfeesten.
Sociaal gezien logisch, juridisch een signaal van inbedding. Het maakt zelden het verschil, maar het komt wel op het lijstje.
In plaats daarvan
Nodig gerust uit, maar niet als personeelsvoorziening en niet als iets wat erbij hoort.
Verplicht laten deelnemen aan werkoverleg, intervisie of teamdagen.
Onbetaalde tijd waar iemand moet zijn, is werknemersgedrag. Verplichte deelname wijst op gezag én op inbedding.
In plaats daarvan
Nodig uit en betaal de uren als opdracht wanneer aanwezigheid echt nodig is. Vrijwillig, en met een tarief.
Opnemen in het smoelenboek, de teampagina of het organogram.
Daarmee presenteert u hem naar buiten als eigen personeel.
In plaats daarvan
Houd de personeelsoverzichten voor personeel.
Verplichte interne scholing laten volgen die niet met de opdracht te maken heeft.
Scholing over uw beleid of cultuur is werkgeversterrein. Een zelfstandige onderhoudt zijn eigen bekwaamheid.
In plaats daarvan
Eis de bekwaamheid, niet de opleiding. Is een specifieke instructie nodig om veilig te kunnen werken — een til- of alarmsysteem — geef die dan binnen de dienst.
Vervanging
Vrije vervanging is een van de sterkste aanwijzingen dát iemand zelfstandig is. Maar alleen als het in de praktijk ook echt kan.
Eisen dat een vervanger dezelfde kwalificaties heeft: BIG, SKJ, VOG, ervaring.
Kwaliteitseisen mag u stellen; die volgen uit de Wkkgz en uit de zorgvraag. Dat is iets anders dan de persoon willen bepalen.
Een vervanger weigeren die niet aan die kwalificaties voldoet.
Weigeren op grond van bekwaamheid is geen gezag, maar zorgplicht.
Vervanging vragen om vooraf te melden, met een termijn.
Een melding is redelijk. Een termijn die vervanging feitelijk onmogelijk maakt — 48 uur bij een dienst van morgen — komt neer op een verbod.
In plaats daarvan
Vraag om melding zodra het bekend is, zonder harde termijn. Bij ons kan een vervanging dezelfde dag rond zijn.
Vervanging alleen toestaan uit een lijst die u zelf heeft goedgekeurd.
Dan bepaalt u wie het werk doet. De vervangingsbevoegdheid is dan een papieren bevoegdheid.
In plaats daarvan
Laat de professional zelf een vervanger aandragen en toets alleen op kwalificaties.
Vervanging weigeren omdat u deze persoon liever heeft.
Een voorkeur is geen kwalificatiegrond. Weigeren op die basis maakt het werk persoonsgebonden — artikel 7:610 BW noemt dat 'arbeid persoonlijk verrichten'.
In plaats daarvan
Wilt u echt met één bepaalde persoon werken, dan is een dienstverband de eerlijke vorm.
Tarief en betaling
Wie het tarief bepaalt, en waar dat tarief ligt, zegt veel over de verhouding. Onder een bepaald bedrag geldt sinds de VBAR bovendien een rechtsvermoeden van arbeidsovereenkomst.
Een tarief voorstellen bij het uitzetten van een dienst.
Een voorstel is geen oplegging. De professional kan het accepteren of een ander bedrag vragen.
Onderhandelen over het tarief.
Onderhandeling is juist het bewijs dat twee partijen op gelijke voet staan.
Een tarief hanteren dat in de buurt komt van een cao-uurloon.
Een zelfstandige draagt zelf zijn verzekeringen, pensioen en leegloop. Ligt het tarief op werknemersniveau, dan ontbreekt de vergoeding voor dat risico — en dat telt mee.
In plaats daarvan
Reken met een reële opslag. Wij waarschuwen bij het plaatsen van een dienst wanneer het tarief onder de grens van het rechtsvermoeden valt.
Uitbetalen per maand, in vaste termijnen, ongeacht gewerkte uren.
Een vast maandbedrag is loon. Een zelfstandige factureert wat hij heeft geleverd.
In plaats daarvan
Betaal per factuur, op basis van de goedgekeurde uren.
Doorbetalen bij ziekte, of vakantiegeld uitkeren.
Dat zijn werknemersaanspraken. Wie ze toekent, behandelt de ander als werknemer — en bevestigt dat bij een controle zwart op wit.
In plaats daarvan
Geen dienst gewerkt is geen factuur. Wijs op een arbeidsongeschiktheidsverzekering; die is voor de zelfstandige zelf.
Ondernemerschap en risico
De Hoge Raad kijkt uitdrukkelijk of iemand zich als ondernemer gedraagt en of hij commercieel risico loopt. Daar kunt u aan bijdragen, of het juist onmogelijk maken.
Vragen om een eigen aansprakelijkheidsverzekering.
Eigen verzekering hoort bij eigen risico. Het versterkt het ondernemerschap.
Een factuur eisen met KvK-nummer en btw-behandeling.
Zakelijk verkeer tussen twee ondernemers ziet er zo uit.
Iemand die nagenoeg al zijn omzet bij u haalt, blijven inhuren.
Eén opdrachtgever is geen verbod, maar het maakt economische afhankelijkheid zichtbaar. Meerdere opdrachtgevers is een van de zwaarste factoren.
In plaats daarvan
Bespreek het openlijk. In het profiel kan een professional zijn andere opdrachtgevers vastleggen; dat telt mee in zijn zelfstandigheidsscore.
Een concurrentie- of relatiebeding opleggen.
Een ondernemer mag voor wie hij wil werken. Zo'n beding maakt van hem feitelijk uw personeel, en is bovendien in een opdrachtovereenkomst nauwelijks houdbaar.
In plaats daarvan
Bescherm uw belang met een geheimhoudingsbeding. Dat mag wél en raakt zijn ondernemerschap niet.
Verbieden om tegelijk voor een andere instelling te werken.
Exclusiviteit is precies het tegenovergestelde van ondernemerschap.
In plaats daarvan
Maak afspraken over beschikbaarheid voor úw diensten, niet over wat hij daarbuiten doet.
Materialen, kleding en toegang
Dat u tillift en verbandmiddelen levert, spreekt vanzelf — die staan nu eenmaal op de afdeling. Bij kleding en persoonlijke uitrusting ligt het anders.
Materialen, hulpmiddelen en systemen ter beschikking stellen die op de locatie horen.
Niemand neemt zijn eigen tillift mee. Dit weegt in de zorg veel minder zwaar dan in andere sectoren.
Een toegangspas of badge verstrekken voor de duur van de dienst.
Toegangsbeveiliging is een eis vanuit veiligheid, geen teken van gezag.
Bedrijfskleding met logo verplichten.
Herkenbaarheid voor cliënten is een echt belang, maar uw logo op iemands rug presenteert hem als uw medewerker.
In plaats daarvan
Stel eisen aan de kleding — schoon, dichte schoenen, korte mouwen — of geef een naamkaartje waarop staat dat hij zelfstandige is.
Een bedrijfsauto, telefoon of laptop ter beschikking stellen.
Dat zijn arbeidsvoorwaarden. Bovendien loopt de zelfstandige dan geen enkel eigen risico meer.
In plaats daarvan
Vergoed zakelijke kosten via de factuur, of verwerk ze in het uurtarief.
Duur en continuïteit
Aard en duur van de werkzaamheden staan bovenaan het lijstje van de Hoge Raad. Hoe langer dezelfde persoon hetzelfde werk doet, hoe meer het op een dienstverband gaat lijken.
Dezelfde professional vaker inhuren wanneer het bevalt.
Herhaalde opdrachten zijn normaal tussen ondernemers.
Een zelfstandige langer dan een half jaar op een structurele functie inzetten.
Werk dat tot de kern van uw organisatie behoort en permanent wordt ingevuld, is moeilijk als losse opdracht vol te houden.
In plaats daarvan
Gebruik zelfstandigen voor pieken, uitval en specialistische inzet. Is het werk structureel, bied dan een dienstverband aan.
Een vacature invullen met een zzp'er omdat werving niet lukt.
Een openstaande formatieplaats is per definitie structureel werk. Dat is de meest zichtbare vorm van schijnzelfstandigheid.
In plaats daarvan
Overbruggen mag, maar met een einddatum en een aantoonbare wervingsinspanning ernaast.
Geen enkele regel is op zichzelf beslissend
De Belastingdienst weegt het geheel. Eén oranje punt maakt niemand werknemer; vijf ervan naast elkaar wel. Wat hierboven staat is de vertaling van de wettelijke gezichtspunten naar wat er op een afdeling werkelijk gebeurt.